ذخیرهگاههای جنگلی کشور بهعنوان بانکهای ژنتیکی طبیعی، نقش مهمی در حفاظت از گونههای ارزشمند دارند. سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، حفاظت، احیا و بهرهبرداری منطقی و معقول از این عرصهها را با رویکردی حفاظتی در دستور کار دارد.
به گزارش نیمرخ/ صدها پارک جنگلی در نقاط مختلف کشور تحت مدیریت قرار دارند که مدیریت بخشی از آنها به مجموعههایی از جمله بخش خصوصی و شهرداریها واگذار شده است. بخش قابل توجهی از این پارکها در شمال کشور و در گستره جنگلهای هیرکانی قرار دارند؛ جنگلهایی که بازمانده دورههای بسیار کهن زمینشناسی هستند و قدمت آنها به میلیونها سال پیش بازمیگردد.
در حال حاضر بیش از یک میلیون هکتار ذخیرهگاه جنگلی در مناطق مختلف کشور تحت مدیریت و حفاظت قرار دارد و در شمال کشور نیز دهها ناحیه بهعنوان ذخیرهگاه جنگلی تحت برنامههای حفاظتی و مدیریتی قرار گرفتهاند. گونههای موجود در این عرصهها از نظر ژنتیکی و زیستمحیطی اهمیت بالایی دارند و برخی از آنها بهعنوان پناهگاه گونههای ارزشمند و بانک ژنتیکی طبیعی کشور شناخته میشوند.
حفاظت از سرمایههای ژنتیکی
بهرام دلفان اباذری، مدیرکل دفتر جنگلکاری، پارکها و ذخیرهگاههای جنگلی سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، با اشاره به اهمیت جنگلهای هیرکانی گفت: حفاظت از تنوع زیستی و منابع ژنتیکی این عرصهها اهمیت ویژهای دارد و سازمان منابع طبیعی از سالهای گذشته حفاظت از گونههای نادر، در معرض خطر و گونههایی را که جمعیت آنها با تهدید جدی مواجه شده، دنبال کرده است.
وی افزود: حفاظت از ذخایر ژنتیکی جنگلی تنها به حفظ یک گونه محدود نمیشود، بلکه بخشی از برنامه بلندمدت کشور برای صیانت از سرمایههای طبیعی و حفظ ظرفیتهای زیستی برای نسلهای آینده است. از دست رفتن گونههایی که دارای ارزش ژنتیکی ویژه هستند، میتواند خسارتی جبرانناپذیر برای منابع طبیعی کشور به همراه داشته باشد.
دلفان اباذری درباره گونههای در معرض تهدید اظهار کرد: حفاظت از این گونهها باید همزمان در عرصه طبیعی و خارج از رویشگاههای طبیعی انجام شود، چرا که در برخی موارد شدت تهدیدات به اندازهای است که حفاظت صرف در طبیعت نمیتواند بقای گونه را تضمین کند.
وی گونه شمشاد را از جمله گونههای در معرض تهدید عنوان کرد و گفت: در کنار نگهداری بذر این گونه، در مرکز بذر جنگلی خزر در آمل نیز بخشی از عرصه به حفاظت و نگهداری از ذخایر شمشاد اختصاص یافته است تا امکان حفظ ژنوم و ذخایر ژنتیکی این گونه ارزشمند فراهم شود.به گفته وی، این رویکرد دووجهی، یعنی حفاظت درونرویشگاهی و برونرویشگاهی، کمک میکند حتی در صورت بروز فجایع طبیعی یا شیوع آفات در عرصههای جنگلی، ذخایر ژنتیکی گونهها حفظ شود.
چالشهای مدیریت ذخیرهگاههای جنگلی
مدیرکل دفتر جنگلکاری، پارکها و ذخیرهگاههای جنگلی سازمان منابع طبیعی با اشاره به مدیریت بیش از یک میلیون هکتار ذخیرهگاه جنگلی در کشور گفت: مدیریت این حجم گسترده از عرصههای حفاظتشده با چالشهایی از جمله محدودیتهای اعتباری، کمبود نیروی انسانی متخصص، فشارهای انسانی و تهدیدات طبیعی همراه است.
وی افزایش تهدیدات ناشی از تغییر اقلیم، شیوع آفات و بیماریهای جدید و فشارهای توسعهای در حاشیه عرصههای جنگلی را از دیگر چالشهای مهم برشمرد و تأکید کرد مقابله با این تهدیدات نیازمند برنامهریزی بلندمدت و استفاده از روشهای علمی نوین است.
دلفان اباذری افزود: سازمان منابع طبیعی با اولویتبندی عرصههای حساس و تمرکز بر مناطق دارای بالاترین ارزش ژنتیکی و زیستمحیطی تلاش میکند بیشترین تأثیر را در حفاظت از این سرمایههای طبیعی داشته باشد.
وی استفاده از ظرفیتهای پژوهشی دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی را نیز مورد تأکید قرار داد و گفت برنامههای مدیریت تطبیقی بر اساس آخرین یافتههای علمی بهروزرسانی میشوند.
به گفته وی، مشارکت جوامع محلی و بهرهمندان از عرصههای جنگلی نیز یکی از ارکان اصلی حفاظت پایدار است، چرا که بدون همراهی مردم، حفاظت بلندمدت از این عرصهها امکانپذیر نخواهد بود.
مدیریت حضور مردم در پارکهای جنگلی
دلفان اباذری درباره توسعه گردشگری مسئولانه در طبیعت گفت: پارکهای جنگلی ظرفیت مهمی برای حضور مردم در طبیعت هستند، اما این حضور باید بر اساس ضوابط و استانداردهایی انجام شود که کمترین آسیب را به عرصههای طبیعی وارد کند.
وی افزود: سیاست سازمان این است که با فراهمسازی زیرساختها و ساماندهی حضور مردم در عرصههای طبیعی، از تمرکز و فشار بیرویه بر بخشهای حساس جنگلی جلوگیری شود.
مدیرکل دفتر جنگلکاری، پارکها و ذخیرهگاههای جنگلی سازمان منابع طبیعی ادامه داد: طراحی مسیرهای مشخص برای بازدیدکنندگان، ایجاد نقاط توقف و استراحت در مناطق کمتر حساس، نصب تابلوهای آموزشی و هشداردهنده و استقرار نیروهای حفاظتی در نقاط پربازدید از جمله اقداماتی است که برای مدیریت حضور مردم در پارکهای جنگلی انجام شده است.
وی گفت: ظرفیت برد هر پارک بر اساس مطالعات اکولوژیک تعیین میشود و در صورت لزوم، در روزهای اوج حضور گردشگران محدودیتهایی برای تعداد بازدیدکنندگان اعمال خواهد شد تا فشار بازدید بر اکوسیستم کنترل و از تخریب عرصههای حساس جلوگیری شود.
آموزش و مشارکت مردم
دلفان اباذری آموزش بازدیدکنندگان را یکی دیگر از محورهای حفاظت از طبیعت دانست و اظهار کرد: آگاهیرسانی درباره اهمیت حفاظت از گونهها، جلوگیری از تخریب پوشش گیاهی، آلوده نکردن محیط و رعایت حریم حیاتوحش میتواند به شکلگیری رفتار مسئولانهتر در طبیعت کمک کند.
وی تأکید کرد: مردم زمانی که با ارزشهای طبیعی آشنا شوند، میتوانند به محافظان طبیعت تبدیل شوند و مشارکت آنها در کنار برنامههای مدیریتی و علمی سازمان، نقش مهمی در حفاظت پایدار از جنگلها خواهد داشت.
مدیرکل دفتر جنگلکاری، پارکها و ذخیرهگاههای جنگلی سازمان منابع طبیعی در پایان گفت: مدیریت پارکهای جنگلی و ذخیرهگاههای ژنتیکی باید با رویکردی علمی و حفاظتی دنبال شود تا ضمن حفظ این سرمایههای ارزشمند، امکان بهرهمندی نسل امروز و نسلهای آینده از طبیعت کشور نیز فراهم باشد.
جنگلهای هیرکانی و ذخیرهگاههای جنگلی کشور تنها مجموعهای از درختان و عرصههای طبیعی نیستند، بلکه بخشی از میراث زیستی و ژنتیکی کشور به شمار میروند. حفاظت از این عرصهها در شرایط افزایش تهدیدات طبیعی و انسانی، نیازمند مدیریت مستمر، علمی و نگاه بلندمدت است؛ موضوعی که در نهایت با مشارکت مردم و رعایت ظرفیتهای اکولوژیک طبیعت میتواند به حفاظت پایدار این سرمایه ملی منجر شود.