در فاصله اول تیر تا ۹ آبان ۱۴۰۵، دست‌کم ۶۵ حادثه ساختمانی به جان‌باختن ۴۸ کارگر و مصدومیت ۵۱ نفر انجامید؛ حوادثی که بار دیگر ضعف ایمنی کارگاه‌ها و مشکلات بیمه‌ای کارگران، به‌ویژه نیروی کار سالخورده، را برجسته کرده است.
به گزارش نیمرخ/ سقوط از ارتفاع، ریزش آوار و برق‌گرفتگی همچنان از کارگاه‌های ساختمانی قربانی می‌گیرند؛ حوادثی که در بسیاری موارد، ریشه آن‌ها را باید در فقدان تجهیزات ایمنی، ضعف نظارت و بی‌توجهی به امنیت جانی کارگران جست‌وجو کرد. در این میان، سن بالای شماری از قربانیان، پرسش دیگری را پیش می‌کشد: چرا کارگری که باید سالهای پایانی عمر خود را در امنیت و با برخورداری از مستمری بگذراند، همچنان برای تأمین معاش ناچار است در ارتفاع، کنار گودبرداری‌ها و روی داربست‌های ناایمن کار کند؟
بررسی اخبار منتشرشده در ایلنا از ابتدای تیر تا ۹ آبان ۱۴۰۵ نشان می‌دهد در این مدت، دست‌کم ۶۵ حادثه ساختمانی رسانه‌ای شده که حاصل آن جان‌باختن ۴۸ کارگر و مصدومیت ۵۱ نفر بوده است. سقوط از ارتفاع، ریزش آوار و برق‌گرفتگی پرتکرارترین حوادث این دوره بوده‌اند. در گزارش‌های مربوط به این رویدادها نیز عواملی مانند رعایت‌نشدن الزامات ایمنی، فقدان تجهیزات حفاظت فردی، ایمن‌سازی‌نشدن محل گودبرداری و ضعف نظارت و بازرسی مطرح شده است.
البته این ارقام بر اساس اخبار منتشرشده گردآوری شده‌اند و آمار رسمی و فراگیر ملی محسوب نمی‌شوند؛ بنابراین نمی‌توان آن‌ها را تصویری کامل از شمار حوادث و تلفات بخش ساختمان دانست. با این حال، تکرار الگوی مشابه حوادث در ماه‌های متوالی نشان می‌دهد سقوط، ریزش آوار و برق‌گرفتگی در کارگاه‌های ساختمانی اتفاقاتی غیرقابل پیش‌بینی نیستند و بخش مهمی از آن‌ها با رعایت الزامات ایمنی و نظارت مؤثر قابل پیشگیری است.
سقوط از ارتفاع؛ حادثه‌ای تکراری در کارگاه‌های ساختمانی
در تیرماه، دست‌کم هفت حادثه ساختمانی در اخبار ایلنا ثبت شد که پنج کشته و پنج مصدوم بر جای گذاشت. سقوط از ارتفاع و سقوط به چاهک آسانسور با پنج مورد، پرتکرارترین حوادث این ماه بودند و دو مورد دیگر به ریزش آوار ساختمان و دیواره گودبرداری مربوط می‌شدند. فقدان تجهیزات ایمنی، رعایت‌نشدن استانداردها و ایمن‌سازی‌نشدن محل گودبرداری از جمله دلایل اعلام‌شده برای این حوادث بود.
مردادماه با ثبت ۱۰ حادثه، ۹ فوتی و ۱۰ مصدوم، یکی از ماه‌های پرحادثه دوره بررسی‌شده بود. در این ماه، پنج مورد سقوط از ارتفاع، سه مورد برق‌گرفتگی و دو مورد ریزش آوار گزارش شد. مرگبارترین حادثه در منطقه طرق مشهد رخ داد؛ جایی که ریزش آوار هنگام عملیات گودبرداری، ۹ کارگر را گرفتار کرد و به جان‌باختن چهار نفر و مصدومیت پنج نفر انجامید. نکته قابل تأمل اینکه هیچ‌یک از این کارگران تحت پوشش بیمه کارگران ساختمانی نبودند.
در حادثه‌ای دیگر در قم، مجاورت محل کار با سیم‌های فشارقوی برق، خطر جدی برق‌گرفتگی در پروژه‌های ساختمانی را آشکار کرد. داوود کشوری، رئیس انجمن صنفی گچکاران استان قم، با اشاره به فاصله حدود یک‌متری محل کار تا سیم‌های فشارقوی، از ضعف نظارت و بازرسی وزارت کار انتقاد کرد.
شهریورماه نیز ۱۷ حادثه ساختمانی با ۱۰ فوتی و ۹ مصدوم ثبت شد. سقوط از ارتفاع، سقوط از داربست و سقوط به چاهک آسانسور پرتکرارترین حوادث این ماه بودند. در میان جان‌باختگان، یک کارگر ۵۷ساله در مشهد بر اثر سقوط از ارتفاع جان خود را از دست داد.
میثم ذلقی، رئیس کانون کارگران ساختمانی کشور، استفاده از داربست‌های قدیمی، پوسیده و غیراستاندارد را از عوامل مهم حوادث مرگبار دانست و از نبود بازرسی‌های دوره‌ای و نظارت کافی برای الزام پروژه‌ها به استفاده از تجهیزات استاندارد انتقاد کرد.
مهرماه با ثبت ۲۰ حادثه، ۱۵ فوتی و ۲۴ مصدوم، بیشترین تعداد حوادث را در میان ماه‌های بررسی‌شده به خود اختصاص داد. در کنار سقوط از ارتفاع، داربست و چاهک آسانسور، ریزش سازه در مهاباد و زنجان و سقوط دستگاه بالابر در رویان نیز جان کارگران را گرفت. در حادثه رویان به‌تنهایی پنج کارگر جان باختند و پنج نفر مصدوم شدند.
در میان قربانیان مهرماه، یک کارگر ۶۵ساله در رشت بر اثر سقوط به چاله آسانسور جان باخت. همچنین یک کارگر ۵۵ساله در مشهد بر اثر سقوط از داربست جان خود را از دست داد.
در ۹ روز نخست آبان‌ماه نیز ۱۱ حادثه ساختمانی با ۹ فوتی و سه مصدوم گزارش شد. سقوط چهار کارگر به چاله یا چاه آسانسور در شهرهای قزوین، اهواز، ایلام و اراک، بار دیگر تکرار این حادثه را نشان داد. یک کارگر ۶۵ساله در اراک نیز در میان جان‌باختگان این حوادث بود.
فقر در سن بازنشستگی؛ کارگران سالخورده همچنان روی داربست
ادامه فعالیت کارگران بالای ۵۵ سال در محیط‌های پرخطر ساختمانی، در حالی است که بسیاری از آن‌ها به دلیل نداشتن پوشش بیمه‌ای و مستمری، همچنان برای تأمین معاش ناچار به کار هستند.روح‌الله محمدی، عضو هیئت‌مدیره کانون کارگران ساختمانی کشور در استان گلستان، با اشاره به مشکلات بیمه‌ای این کارگران گفت: شمار زیادی از آن‌ها همچنان در صف انتظار بیمه تأمین اجتماعی قرار دارند.
وی محدودیت منابع مالی و اصلاح‌نشدن ماده ۵ قانون بیمه کارگران ساختمانی را از عوامل تداوم این وضعیت دانست و افزود: ناایمن بودن کارگاه‌ها، نبود تجهیزات حفاظت فردی و ضعف آموزش‌های ایمنی نیز خطر حوادث مرگبار را افزایش می‌دهد.
محمدی تأکید کرد کارفرمایان موظف‌اند تجهیزات ایمنی از جمله حفاظ و کمربند ایمنی را تأمین کنند و آموزش‌های ایمنی کارگران نیز باید به‌صورت مستمر و دست‌کم سالانه یا هر دو سال یک‌بار تکرار شود
بیمه مسئولیت مدنی جایگزین ایمنی و تأمین اجتماعی نیست
برخی کارفرمایان به‌جای رعایت الزامات ایمنی و بیمه‌کردن کارگران ساختمانی، به خرید بیمه مسئولیت مدنی بسنده می‌کنند.محمدرضا داوری، عضو هیئت‌مدیره کانون انجمن‌های صنفی کارگران ساختمانی کشور، پیش‌تر از کاهش شمار کارگران بیمه‌شده در خراسان رضوی از ۷۵ هزار به ۳۰ هزار نفر و قطع بیمه ۲۰۰ تا ۳۰۰ هزار کارگر خبر داده بود.
بیمه مسئولیت مدنی خسارت مالی را در حدود تعهدات بیمه‌نامه جبران می‌کند، اما جایگزین تجهیزات ایمنی و پیشگیری از حوادث نیست. از سوی دیگر، خانواده کارگر فوت‌شده ممکن است برای دریافت دیه با پیگیری قضایی و تأخیر در پرداخت روبه‌رو شوند؛ در حالی که پوشش تأمین اجتماعی، در صورت احراز شرایط قانونی، امکان دریافت مستمری بازماندگان را فراهم می‌کند.
کارگر ۶۵سالهای که خانواده‌اش تنها دیه دریافت کردند
محمدی در تشریح پیامدهای نبود پوشش بیمه‌ای، به حادثه‌ای در شهرستان بندرگز استان گلستان اشاره کرد و گفت: «سال گذشته یک مرد ۶۵ساله از طبقه پنجم یک ساختمان و از محل دهانه چاله آسانسور سقوط کرد و جان خود را از دست داد.»
به گفته او، از آنجا که پروژه بیمه مسئولیت مدنی داشت، خانواده این کارگر صرفاً دیه دریافت کردند و به دلیل نداشتن پوشش بیمه تأمین اجتماعی، از مستمری یا حمایت دیگری از این سازمان برخوردار نشدند. این خانواده نیز از اقشار کم‌برخوردار بودند و با از دست دادن سرپرست خود با مشکلات معیشتی جدی روبه‌رو شدند.
این روایت نشان می‌دهد حتی پرداخت خسارت ناشی از حادثه نیز نمی‌تواند جایگزین حمایت بلندمدت از خانواده کارگر شود. برای خانواده‌ای که تنها منبع درآمد خود را از دست داده است، دریافت دیه لزوماً به معنای تأمین آینده و پایان مشکلات اقتصادی نیست.
ایمنی کار؛ مسئولیتی که با خرید بیمه واگذار نمی‌شود
تکرار سقوط از ارتفاع، ریزش آوار و برق‌گرفتگی، در کنار کاهش پوشش بیمه کارگران ساختمانی و ادامه فعالیت نیروی کار سالخورده در محیط‌های پرخطر، از ضعف جدی در ایمنی و حمایت‌های شغلی حکایت دارد؛ وضعیتی که کارگران را برای تأمین معاش، ناگزیر به پذیرش خطرهای جانی می‌کند.
کارگری که به دستمزد روزانه وابسته است، قدرت چندانی برای مطالبه شرایط ایمن ندارد. درحالی‌که تأمین تجهیزات حفاظتی و ایمن‌سازی محیط کار بر عهده کارفرماست، خرید بیمه مسئولیت مدنی نیز نمی‌تواند جایگزین این وظایف شود. مسئله اصلی، پیشگیری از حوادث است، نه صرفاً پرداخت خسارت پس از وقوع آن‌ها.
از سوی دیگر، ادامه کار کارگران در سنین بالا نشان‌دهنده ضعف حمایت‌های معیشتی و بیمه‌ای است. در بازه مورد بررسی، دست‌کم چهار کارگر بالای ۵۵ سال در حوادث ساختمانی جان باختند؛ مرگ‌هایی که علاوه بر پایان زندگی این کارگران، خانواده‌هایشان را با فقدان نان‌آور و آینده‌ای نامطمئن روبه‌رو کرده است.