تعطیلی‌های مکرر مدارس در سال‌های اخیر به یکی از چالش‌های نظام آموزش‌وپرورش تبدیل شده است؛ چالشی که از آلودگی هوا و شرایط نامساعد جوی تا شیوع بیماری‌های واگیردار و شرایط جنگی را دربرمی‌گیرد و پیامدهایی فراتر از وقفه در برنامه‌های درسی، از جمله افت یادگیری، تشدید نابرابری آموزشی، کاهش سرمایه انسانی و خسارت‌های اقتصادی بلندمدت به دنبال دارد.
به گزارش نیمرخ/ گزارش سیاستی وزارت آموزش‌وپرورش با عنوان بحران تعطیلی مدارس با اشاره به تجربه ایران و مقایسه آن با کشورهای دیگر بر ضرورت تدوین چارچوبی ملی برای مدیریت تعطیلی مدارس و جایگزینی تصمیم‌های موردی با ضوابط مشخص تأکید دارد.
تسنیم نوشت: تعطیلی مدارس در شرایط اضطراری همواره یکی از ابزارهای حفاظت از سلامت و امنیت دانش‌آموزان بوده است اما مسئله زمانی جدی می‌شود که این تعطیلی‌ها به تصمیم تکرارشونده تبدیل شود. گزارش سیاستی وزارت آموزش‌وپرورش نشان می‌دهد که تعطیلی طولانی‌مدت مدارس می‌تواند آثار عمیقی بر کیفیت یادگیری، عملکرد تحصیلی دانش‌آموزان و آینده اقتصادی کشور بر جای بگذارد.
تعطیلی مدارس موثر در افت عملکرد تحصیلی دانش‌آموزان
بر اساس این گزارش بررسی عملکرد دانش‌آموزان در آزمون‌های بین‌المللی نشان می‌دهد میان مدت‌زمان تعطیلی مدارس و افت عملکرد تحصیلی رابطه‌ای مثبت وجود دارد به این معنا که هرچه مدت تعطیلی مدارس بیشتر باشد احتمال افت یادگیری نیز افزایش می‌یابد.
در بخشی از گزارش با استناد به داده‌های آزمون بین‌المللی پیزا 2022 و پژوهش‌های انجام‌شده در 72 نظام آموزشی و با مشارکت بیش از 3 میلیون دانش‌آموز به ارتباط میان مدت تعطیلی مدارس و کاهش عملکرد تحصیلی اشاره شده است.
بر اساس برآوردهای ارائه‌شده به ازای هر هفته تعطیلی کامل مدارس حدود 0.44 انحراف معیار از نمره ریاضی دانش‌آموزان کاسته می‌شود. همچنین در کشورهایی که تعطیلی مدارس طولانی‌تر بوده افت یادگیری بیشتری گزارش شده است به‌طوری که میزان افت یادگیری در کشورهای دارای کوتاه‌ترین تعطیلی‌ها حدود 9 تا 12 درصد و در کشورهای دارای طولانی‌ترین تعطیلی‌ها حدود 17 تا 23 درصد برآورد شده است.
ایران در جمع کشورهای دارای بیشترین تعطیلی مدارس
یکی از بخش‌های مهم گزارش به مقایسه مدت تعطیلی مدارس ایران با کشورهای مختلف در دوره همه‌گیری کرونا اختصاص دارد.
بر اساس داده‌های مؤسسه آمار یونسکو از 16 فوریه 2020 تا 30 آوریل 2022 مدارس ایران در مجموع 566 روز به‌صورت کامل یا نیمه‌تعطیل بوده‌اند. از این میزان157 روز تعطیلی کامل و 409 روز تعطیلی نیمه‌وقت ثبت شده است.
بر مبنای این داده‌ها ایران از نظر مجموع روزهای تعطیلی مدارس در رتبه هجدهم در میان 206 کشور قرار گرفته و در شمار کشورهایی با بیشترین میزان تعطیلی مدارس بوده است.
مقایسه این آمار با برخی کشورهای دیگر نیز قابل‌توجه است کره جنوبی با وجود ثبت 553 روز تعطیلی کامل و نیمه‌تعطیل تنها 79 روز تعطیلی کامل داشته است،در حالی که این رقم در ایران به 157 روز رسیده است. میزان تعطیلی کامل مدارس در ایران تقریباً دو برابر کره جنوبی بوده است که در گزارش به استفاده بیشتر کره جنوبی از شیوه‌های آموزش نیمه‌حضوری و ترکیبی نسبت داده شده است.
در این مقایسه مجموع تعطیلی مدارس در امارات 463 روز، ترکیه 345 روز، آذربایجان 342 روز، چین 239 روز، فنلاند 230 روز و ژاپن 80 روز اعلام شده است.
فقر یادگیری در ایران به 41.5 درصد رسید
گزارش سیاستی وزارت آموزش‌وپرورش در بخش دیگری به وضعیت عملکرد تحصیلی دانش‌آموزان ایرانی و شاخص فقر یادگیری پرداخته است.
بر اساس داده‌های بانک جهانی و یونسکو، نرخ فقر یادگیری ایران در سال 2021 به 41.5 درصد رسیده است در حالی که این شاخص در سال 2016 حدود 35.2 درصد بود.
فقر یادگیری به وضعیتی اشاره دارد که دانش‌آموزان تا سن 10 سالگی توانایی خواندن و درک یک متن ساده متناسب با سن خود را کسب نکرده‌اند. بر اساس جدول مقایسه‌ای گزارش، ایران در میان کشورهای منطقه نیز وضعیت مطلوبی ندارد و نرخ فقر یادگیری آن از کشورهایی مانند ترکیه، قطر، امارات و ارمنستان بالاتر است.
در همین گزارش با استناد به روند آزمون‌های بین‌المللی پرلز و تیمز، به افت عملکرد دانش‌آموزان ایرانی در حوزه‌های خواندن، ریاضی و علوم اشاره شده است. همچنین تحلیل ارائه‌شده درباره رابطه تعطیلی مدارس و افت عملکرد در آزمون پرلز جایگاه ایران را در میان کشورهای بررسی‌شده نامطلوب توصیف می‌کند.
تعطیلی مدارس چه هزینه‌ای به اقتصاد کشور تحمیل می‌کند؟
پیامدهای تعطیلی مدارس فراتر از حوزه آموزش است و اقتصاد و سرمایه انسانی را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. بر اساس گزارش، زیان اقتصادی جهانی ناشی از افت یادگیری در دوران کرونا در ۱۹۹ نظام آموزشی حدود ۱۷ تریلیون دلار برآورد شده است. همچنین زیان اقتصادی بلندمدت ناشی از تعطیلی مدارس در ایران بین ۱.۳ تا ۲.۱ تریلیون دلار تخمین زده شده است.
این گزارش تأکید می‌کند تعطیلی‌های طولانی‌مدت علاوه بر کاهش درآمد آینده افراد، نابرابری آموزشی را تشدید می‌کند و دانش‌آموزان کم‌برخوردار را بیشتر در معرض آسیب قرار می‌دهد.
آلودگی هوا و ضرورت تعیین آستانه مشخص برای تعطیلی مدارس
یکی از دلایل تکرارشونده تعطیلی مدارس در ایران، آلودگی هواست که به‌ویژه در کلان‌شهرها در فصل پاییز و زمستان به یکی از عوامل اصلی توقف آموزش حضوری تبدیل می‌شود.
در گزارش سیاستی وزارت آموزش‌وپرورش پیشنهاد شده است که تصمیم‌گیری درباره تعطیلی مدارس بر اساس سطوح مشخص شاخص کیفیت هوا یا AQI انجام شود و برای هر سطح اقدام متناسبی در نظر گرفته شود.
بر این اساس در شرایطی که شاخص کیفیت هوا در محدوده 101 تا 150 قرار دارد باید فعالیت‌های ورزشی در فضای باز متوقف و اقدامات لازم برای کنترل محیط داخلی مدارس انجام شود. در محدوده 151 تا 200 محدودیت فعالیت‌های خارج از کلاس و استفاده از تجهیزات مناسب تهویه مطرح شده است.
در سطوح بالاتر آلودگی نیز تصمیم‌گیری درباره تعطیلی مقاطع پیش‌دبستانی و دبستانی و در شرایط بسیار خطرناک، تعطیلی کامل مدارس پیش‌بینی شده است.
این گزارش تأکید می‌کند که باید میان شرایط هشدار و وضعیت اضطراری تفاوت قائل شد و هر سطح از آلودگی نباید به تعطیلی کامل مدارس منجر شود. همچنین لازم است پروتکل واحدی با همکاری وزارت آموزش‌وپرورش، سازمان حفاظت محیط زیست و سایر دستگاه‌های مرتبط تدوین شود.
تعطیلی مدارس در شرایط جوی و شیوع بیماری‌ها
در گزارش سیاستی وزارت آموزش‌وپرورش پیشنهاد شده است تعطیلی مدارس در شرایط جوی بر اساس سطح هشدار انجام شود؛ به‌طوری‌که در هشدار زرد مدارس آماده‌باش باشند، در سطح نارنجی امکان تعطیلی احتیاطی مناطق درگیر وجود داشته باشد و در هشدار قرمز مدارس مناطق بحرانی تعطیل شوند.
همچنین برای مقابله با بیماری‌های واگیردار، متناسب با میزان شیوع از اقداماتی مانند رعایت بهداشت، غربالگری و فاصله‌گذاری تا آموزش ترکیبی و در شرایط بحرانی تعطیلی کامل همراه با آموزش برخط پیش‌بینی شده است.
مدیریت آموزش در شرایط جنگی و تعیین مرجع تعطیلی مدارس
این گزارش با بررسی تجربه اوکراین، بر استفاده از آموزش ترکیبی، کلاس‌های مستقر در پناهگاه‌ها و مراکز یادگیری دیجیتال در شرایط جنگی تأکید دارد و پیشنهاد می‌کند آموزش در مناطق امن به‌صورت حضوری ادامه یابد.
در بخش دیگری از گزارش، با اشاره به تجربه ۱۱ کشور، پیشنهاد شده است وزارت آموزش‌وپرورش مرجع اصلی تصمیم‌گیری درباره تعطیلی مدارس باشد و سایر دستگاه‌ها نقش تخصصی و مشورتی ایفا کنند.
سه پیشنهاد برای پایان تعطیلی‌های سلیقه‌ای مدارس
در جمع‌بندی گزارش سیاستی وزارت آموزش‌وپرورش، با اشاره به پیامدهای آموزشی، اجتماعی و اقتصادی تعطیلی‌های طولانی‌مدت، بر ضرورت جایگزینی تصمیم‌های موردی با مدیریت نظام‌مند بحران تأکید شده است.
بر این اساس، سه پیشنهاد اصلی مطرح شده است:نخست، واگذاری اختیار تصمیم‌گیری درباره تعطیلی مدارس به وزارت آموزش‌وپرورش به‌عنوان متولی اصلی نظام تعلیم و تربیت.
دوم، تشکیل کارگروهی با مسئولیت این وزارتخانه و مشارکت دستگاه‌هایی مانند وزارت بهداشت، سازمان هواشناسی و محیط زیست برای تدوین دستورالعمل واحد تعطیلی مدارس در شرایط آلودگی هوا، حوادث آب‌وهوایی، بیماری‌های واگیردار و جنگ.سوم، ممنوعیت تصمیم‌گیری‌های سلیقه‌ای در استان‌ها و شهرستان‌ها و الزام همه مناطق به رعایت ضوابط و معیارهای مصوب ملی.
این گزارش با اشاره به توصیه مشترک سازمان ملل، سازمان جهانی بهداشت، یونسکو، یونیسف و بانک جهانی در سال ۲۰۲۱ مبنی بر اینکه مدارس باید آخرین مراکزی باشند که تعطیل می‌شوند، بر استفاده از آموزش برخط و ترکیبی به‌جای توقف گسترده آموزش تأکید کرده است.